Ceza Yargılamasında Tanık

CEZA MUHAKEMESİNDE TANIK BEYANININ DELİL DEĞERİ, İSPAT GÜCÜ VE YÜKSEK MAHKEME İÇTİHATLARI

Giriş Ceza muhakemesinin temel amacı, insan haklarına saygılı bir şekilde maddi gerçeğe ulaşmaktır. Bu amaca ulaşmak için geçmişte yaşanmış bir olayı uyuşmazlığı çözecek makam önünde yeniden canlandırmaya yarayan araçlara "delil" denir. İnsanlık tarihi boyunca en çok başvurulan ve en kadim delil türlerinden biri şüphesiz ki "tanık beyanı" olmuştur. Ancak, ceza muhakemesinin en önemli ispat aracı olan tanık beyanı, kaynağının insan olması sebebiyle hata yapma, yanılma veya kasten yalan söyleme risklerini barındırdığından güvenilirliği en çok tartışılan delil türüdür.

1. Vicdani Delil Sistemi ve Delil Serbestisi Türk Ceza Muhakemesi sisteminde, maddi gerçeğe ulaşılması için "vicdani delil sistemi" (serbest ispat sistemi) kabul edilmiştir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 217. maddesi uyarınca hâkim, kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir ve bu delilleri vicdani kanaatiyle serbestçe takdir eder. "Delil serbestisi" ilkesinin doğal sonucu olarak, hukuka uygun şekilde elde edilmiş her şey delil olarak kabul edilebilir ve ispat aracı olarak kullanılabilir. Bu sistemde deliller arasında önceden belirlenmiş yasal bir hiyerarşi yoktur; hangi delilin daha inandırıcı olduğuna akıl ve mantık kuralları çerçevesinde hâkim karar verir.

2. Tanık Beyanının İspat Gücü ve Takdiri Hukuk yargılamasında bazı hallerde kesin deliller (senet, yemin vb.) bulunmasına karşın, ceza muhakemesinde tanık beyanı "takdiri delil" niteliğindedir. Hâkim, bir olayın ispatı için belirli bir tanık sayısıyla bağlı tutulmamıştır; bir davada üç tanığın beyanına itibar etmeyip, gerekçesini açıklamak koşuluyla tek bir tanığın beyanını inandırıcı bularak hükme esas alabilir.

Bununla birlikte, kanun koyucu tanık delilinin gücünü ve vazgeçilmezliğini CMK m. 210/1 hükmü ile güvence altına almıştır: Olayın delili, bir tanığın açıklamalarından ibaret ise, bu tanık duruşmada mutlaka dinlenir. Daha önce yapılan dinleme sırasında düzenlenmiş tutanağın okunması, dinleme yerine geçemez. Tek başına mahkûmiyet veya beraat sonucunu doğuracak kuvvetteki bu tanığın duruşmada bizzat dinlenerek sanık ve müdafii tarafından sorgulanması, adil yargılanma hakkının temel bir gereğidir.

3. Tanık Beyanının Güvenilirliğini Etkileyen Parametreler Tanık beyanının değeri, olayı olduğu gibi, dürüst ve eksiksiz yansıtma yeteneği ile orantılıdır. Hâkim, tanık beyanının gücünü değerlendirirken başlıca şu parametreleri dikkate almalıdır:

• Algılama ve Hafıza: Olayın gerçekleştiği anın fiziksel koşulları, ışık, mesafe, olayda silah bulunup bulunmaması (silah odağı etkisi) ve olayın üzerinden geçen zaman, tanığın hafızasını doğrudan etkiler.
• Tarafgirlik (Önyargı) ve Menfaat: Tanığın taraflarla olan akrabalık bağı, işçi-işveren ilişkisi veya husumeti, olayı algılayışını ve anlatımını subjektif hale getirebilir. Ancak sırf bu bağların varlığı, beyanın baştan reddedilmesini gerektirmez.

4. Yüksek Mahkeme Kararları Işığında Tanık Beyanının Değerlendirilmesi

Yüksek mahkemeler, tanık beyanının delil gücünü ve mahkûmiyete esas alınma şartlarını titizlikle çizmiştir.

• Tanığın Statüsünün (Yakınlık/Çalışan) Tek Başına Red Gerekçesi Olamayacağı: Yargıtay 4. Ceza Dairesi'nin (E. 2011/23710, K. 2013/13658) yerleşik içtihatlarında vurgulandığı üzere; "Bir delilin reddedilmesi için akla, mantığa, bilimsel verilere, fizik kurallarına, hayatın olağan akışı içinde edinilen karine niteliğindeki bilgilere aykırı olması ya da tanığın yalan söylediğinin ortaya çıkması gibi reddi için haklı, makul ve kabul edilebilir hukuki gerekçelerin gösterilmesi zorunludur. Tanığın; sanığın veya katılanın akrabası, işçisi veya arkadaşı olması, anlatımlarının reddedilmesinin tek haklı ve kanuni gerekçesi olamaz." Bu nedenle, tek başına taraf yakını veya çalışanı olmak beyanın gücünü sıfırlamaz, ancak mahkeme beyanı diğer delillerle denetlemelidir.
• Delil Serbestisi ve Hukuka Uygunluk İlkesi: Yargıtay Ceza Genel Kurulu (E. 2014/8-166, K. 2014/514 sayılı karar) kararında şu hususa dikkat çekilmiştir: "Ceza muhakemesi hukukumuzda delillerle ilgili geçerli ilke delil serbestisi olduğundan, her şey delil olarak kabul edilebilmektedir... Ancak hem delil serbestisi hem de delillerin takdiri ilkelerinin sınırı bulunmaktadır. Bu sınır, mahkemenin ancak hukukun izin verdiği yöntemlerle elde edilen ve duruşmada tartışılan delilleri dikkate alabilmesidir." Tanık beyanı da kanuna uygun şekilde (örneğin çekinme hakları hatırlatılarak) elde edilmiş olmalıdır.
• Şüpheden Sanık Yararlanır İlkesi Kapsamında Çelişkili Beyanlar: Eğer tanıkların anlatımları arasında kendi içlerinde veya birbirleriyle çelişkiler varsa, hâkim bu çelişkileri gidermeli; giderilemiyorsa hangi beyana neden üstünlük tanıdığını gerekçeli kararında tartışmalıdır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu içtihatlarına göre; sanığın cezalandırılması için suçun şüpheye yer vermeyen bir kesinlikle ispat edilmesi zorunludur. Kesin ve açık bir ispata dayanmayan, salt olasılığa veya çelişkili ve desteklenmeyen tekil beyanlara dayanılarak "şüpheden sanık yararlanır" ilkesi ihlal edilemez.

Sonuç Ceza muhakemesinde tanık beyanı, yargılama faaliyetinin belkemiğini oluşturan, güçlü fakat bir o kadar da sarsılgan (kırılgan) bir ispat aracıdır. Delil serbestisi sistemi, hâkime tanık beyanını değerlendirme özgürlüğü tanısa da; bu özgürlük bilimsel veriler, akıl, mantık ve "şüpheden sanık yararlanır" ilkesiyle sınırlanmıştır. Yüksek mahkeme kararlarının da net biçimde ortaya koyduğu gibi, tanık beyanı tek başına hüküm kurmaya yetecek güce sahip olmakla birlikte, mahkûmiyete esas alınabilmesi için çelişkilerden arındırılmış, hukuka uygun elde edilmiş ve akla uygun makul gerekçelerle desteklenmiş olması elzemdir.