Tasarrufun İptali Davaları: Hukuki Mahiyeti, Şartları Ve Kötü Niyetli Tasarruflara Karşı Alacaklı Koruması

Tasarrufun İptali Davaları: Hukuki Mahiyeti, Şartları ve Kapsamlı İnceleme

Giriş: Alacaklıyı Koruyan Hukuki Kalkan

Tasarrufun iptali davası, hukuk sistemimizde hem kamu alacaklılarının (6183 sayılı Kanun) hem de özel alacaklıların (İcra ve İflas Kanunu) alacaklarını güvence altına almayı amaçlayan kritik bir mekanizmadır1. Bu dava, borçluların alacaklılarından mal kaçırmak amacıyla yaptıkları hileli, muvazaalı veya kanunun uygun görmediği tasarrufların, alacaklıya karşı hükümsüz kılınmasını sağlar2. Böylece alacaklı, sanki o mal hala borçluya aitmiş gibi, cebri icra yoluyla alacağını tahsil etme imkanına kavuşur3.

I. Davanın Hukuki Çerçevesi ve Amacı Nedir?

Tasarrufun iptali davası; borçlunun, alacaklılarına zarar vermek kastıyla, mallarının haczinden veya iflâs kararından önce yaptığı tasarrufların, sadece davacı-alacaklı bakımından hükümsüz sayılmasını sağlayan bir eda davasıdır4.

• Geniş Kapsam: Kanundaki "tasarruf" kavramı sadece satış işlemlerini değil; borçlunun haksız bir ödeme emrine itiraz etmemesi veya davayı kabul etmesi gibi "hukuki fiilleri" de kapsar5.
• Şahsi Nitelik: Bu dava ayni (mülkiyete ilişkin) bir dava değildir; şahsi niteliktedir6. Mahkeme malın mülkiyetini değiştirmez7.
• Nisbi Hükümsüzlük: İşlem borçlu ile üçüncü kişi arasında geçerliliğini korur, ancak davayı kazanan alacaklı için geçersiz sayılır8.

🎯 Temel Amaç: Borçlunun mal kaçırma kastıyla yaptığı işlemleri alacaklı nezdinde geçersiz sayarak, alacaklının o mal üzerinden alacağını tahsil etmesini sağlamaktır9.

II. Davanın Olmazsa Olmazları: Ön Koşullar (Dava Şartları)

Mahkemenin esasa girmeden önce aradığı "giriş biletleri" şunlardır:

1. Takibin Kesinleşmiş Olması: Davacı alacaklının yaptığı icra takibi kesinleşmiş olmalıdır10.
2. Gerçek Bir Alacak: Davacının elinde muvazaalı (danışıklı) olmayan, gerçek bir alacak bulunmalıdır11.
3. Borcun Doğum Tarihi: Alacak, iptali istenen tasarruf işleminden önce doğmuş olmalıdır12.
   • Kambiyo Senetleri: Senedin düzenlenme tarihi esas alınır13.
   • Kredi Sözleşmeleri: Sözleşmenin imzalandığı tarih borcun doğum tarihidir14.
4. Aciz Vesikası: Alacaklının elinde kesin veya geçici aciz belgesi bulunmalıdır15.
   • İstisna: TBK m. 19'a dayalı muvazaa nedenli iptal davalarında aciz belgesi aranmaz16.

III. Hangi İşlemler İptal Edilebilir? (İptal Sebepleri)

Kanun koyucu, iptal edilebilecek işlemleri üç ana başlıkta toplamıştır (İİK m. 278-280)17.

A. İvazsız Tasarruflar ve Bağışlamalar (İİK m. 278)

Borçlunun hacizden veya acizden önceki 2 yıl içinde yaptığı karşılıksız kazandırmalardır18. Burada iyi niyet/kötü niyet aranmaz; işlem otomatikman iptale tabidir19.

• Akrabalar Arası İşlemler: Eşler, alt/üstsoy ve yakın hısımlar arasındaki işlemler20.
• Pek Aşağı Fiyat: Malın gerçek değeri ile satış bedeli arasında fahiş fark (misli fark) olması21.

B. Aciz Halinde Yapılan Tasarruflar (İİK m. 279)

Borçlunun borca batık durumdayken, geriye dönük 1 yıl içinde yaptığı ve diğer alacaklıları zarara sokan işlemlerdir22.

• Para veya mutat ödeme araçları dışında yapılan ödemeler23.
• Vadesi gelmemiş borçların ödenmesi24.
• Kişisel hakların tapuya şerh verilmesi25.

C. Zarar Verme Kastıyla Yapılan İşlemler (İİK m. 280)

Borçlunun alacaklılarına zarar verme kastıyla yaptığı ve karşı tarafın da bu durumu bildiği (veya bilebilecek durumda olduğu) işlemlerdir26.

• Karineler: Borçlunun mali durumunu bilen iş arkadaşı, akrabası veya ticari işletmesini devralan kişilerle yaptığı işlemler kötü niyetli kabul edilir272727272727272727.

IV. Önemli Bir Ayrım: Muvazaa mı, İptal Davası mı?

Alacaklılar bazen İİK hükümlerine göre iptal davası açmak yerine, Borçlar Kanunu (TBK m. 19) kapsamında Muvazaa Davası açmayı tercih edebilirler. Bu iki dava türü arasındaki temel farklar şunlardır28:

• İptal Davası (İİK m. 277 vd.): Şahsi (nisbi) niteliktedir ve amacı geçerli bir tasarrufu hükümsüz kılmaktır. 5 yıllık hak düşürücü süreye tabidir ve dava açmak için aciz belgesi şarttır. Sonucunda tapu kaydının düzeltilmesine gerek yoktur.
• Muvazaa Davası (TBK m. 19): Ayni (mutlak) niteliktedir ve amacı işlemin hiç yapılmamış olduğunu tespit ettirmektir. Zamanaşımı veya hak düşürücü süre yoktur, her zaman açılabilir. Dava açmak için aciz belgesi aranmaz. Sonucunda tapu kaydının düzeltilmesi (borçlu adına tescil) gerekir.

💡 Yargıtay Yaklaşımı: Yargıtay, TBK m. 19'a dayalı muvazaa davalarında dahi, alacaklının amacı tahsilat olduğu için "tapu iptali" yerine "cebri icra yetkisi" verilmesi gerektiğine hükmetmektedir29.

V. Yargılama Usulü ve Taraflar

• Davacı: Elinde aciz vesikası olan alacaklı veya iflas idaresi30.
• Davalılar: Borçlu ve malı devralan üçüncü kişi (Mecburi dava arkadaşıdırlar)31. Eğer mal dördüncü bir kişiye geçmişse ve o kişi kötü niyetliyse, o da davalı olur32.
• Mahkeme: Görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi'dir33.
• Süre: Tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren 5 yıl içinde dava açılmalıdır34.

VI. Sonuç: Davayı Kazanırsanız Ne Olur?

Mahkeme davayı kabul ettiğinde iki temel sonuç doğar:

1. Cebri İcra Yetkisi: Mal hala üçüncü kişinin elindeyse, tapu kaydını değiştirmeye gerek kalmadan o mal haczettirilebilir ve sattırılabilir35.
2. Bedele Dönüşme (Tazminat): Eğer üçüncü kişi malı elden çıkarmışsa, malın elden çıktığı tarihteki gerçek değeri oranında nakden tazminat ödemeye mahkum edilir36.