İş Kazası Tazminat Davaları Ve Hesaplama Yöntemleri: 100 Emsal Yargıtay Kararı Işığında Rehber
İşçinin bedensel bütünlüğünün zarara uğraması veya ölümüyle sonuçlanan iş kazaları, sadece bir sağlık sorunu değil, aynı zamanda işverenin gözetme borcuna aykırılığından doğan ciddi bir hukuki sorumluluktur.
Pek çok iş kazası mağduru, sigorta şirketlerinin veya işverenlerin teklif ettiği düşük bedelleri kabul etmekte ya da "maaşım asgari ücretti, tazminatım az çıkar" yanılgısına düşmektedir. Oysa Yargıtay'ın "Gerçek Ücret" ve "Efor Tazminatı" konusundaki kararları, tazminat miktarlarını ciddi oranda artırmaktadır.
Bu rehberde; tazminatın nasıl hesaplandığını, dikkat edilmesi gereken "gizli" detayları, örnek bir hesaplamayı ve konuya ışık tutan 100'e yakın Yargıtay kararını bir araya getirdik.
1. İŞ KAZASI TAZMİNAT TÜRLERİ NELERDİR?
İş kazası sonucu talep edilebilecek maddi tazminatlar temel olarak ikiye ayrılır:
A. İş Göremezlik Tazminatı (Yaralanma Halinde)
İşçinin kaza sonucu bedensel gücünü kaybetmesi durumunda istenir.
- Geçici İş Göremezlik: Raporlu olunan ve çalışılamayan dönemdeki kayıplar.
- Sürekli İş Göremezlik: Kalıcı sakatlık (maluliyet) durumunda, işçinin ömrünün sonuna kadar uğradığı zarar.
- Önemli Not: İşçinin maaşı düşmese bile, sakatlığı nedeniyle işini yaparken diğerlerinden daha fazla çaba sarf etmesi gerekeceği için "Güç Kaybı (Efor) Tazminatı" talep edilebilir.
B. Destekten Yoksun Kalma Tazminatı (Ölüm Halinde)
İşçinin ölümü halinde, onun desteğinden mahrum kalanların (eş, çocuklar, anne-baba) talep ettiği tazminattır. Bu tazminat mirasçılık sıfatından bağımsızdır; ölenin yardım ettiği herkes isteyebilir.
2. TAZMİNAT HESAPLAMASINDAKİ KRİTİK NOKTALAR
Tazminat miktarını belirleyen ve davanın kaderini değiştiren 5 temel unsur vardır:
1. Kusur Oranları
"Kaçınılmazlık" veya "kötü tesadüf" diyerek işverenin sorumluluğu göz ardı edilemez. İşveren, iş güvenliği önlemlerini tam olarak almadıysa kusurludur.
2. Gerçek Ücretin Tespiti (En Önemli Kısım)
Bordroda asgari ücretli görünseniz bile, yaptığınız iş nitelikli ise (örneğin kaynak ustası, şoför, operatör) tazminatınız emsal ücret üzerinden hesaplanır. Yargıtay, "Vasıflı işçinin asgari ücretle çalışması hayatın olağan akışına aykırıdır" der.
3. Pasif Dönem Hesabı
Tazminat sadece emekliliğe kadar değil, ölene kadar hesaplanır. İşçinin emeklilik döneminde de günlük yaşamını sürdürürken sakatlığı oranında zorlanacağı kabul edilir (Genellikle asgari ücret üzerinden).
4. Bakiye Ömür Tablosu (TRH-2010)
Eskiden kullanılan PMF-1931 tablosu yerine artık Türkiye'ye özgü "TRH-2010" yaşam tablosu kullanılmaktadır. Bu tabloya göre beklenen ömür daha uzun olduğu için tazminat miktarları artmaktadır.
5. Tenkis (İndirimler)
SGK tarafından bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değeri, mükerrer ödeme olmaması için hesaplanan tazminattan düşülür (rücu edilir).
3. ÖRNEK İŞ KAZASI TAZMİNAT HESABI
Aşağıdaki hesaplama, %30 kusurlu ve %20 maluliyeti olan bir işçi için yapılmış gerçek bir bilirkişi raporu örneğidir.
VERİLER:
- Yaş: 42 (Kalan ömür 33 yıl)
- Maluliyet: %20
- Kusur: İşçi %30, İşveren %70
- Ücret: Asgari ücretin 1,52 katı
HESAPLAMA ADIMLARI:
- Geçici İş Göremezlik Zararı (Raporlu Dönem): 3.565,86 TL (Net)
- Aktif Dönem Zararı (Emekliliğe Kadar): 780.030,87 TL (İşlemiş + İşleyecek dönem)
- Pasif Dönem Zararı (Emeklilik - Ölüm): 779.410,66 TL (Yaşlılık dönemi efor tazminatı)
- TOPLAM ZARAR: 1.965.057,58 TL
- Kusur İndirimi (%30): -589.517,27 TL
- SGK Ödemesi Mahsubu: -36.901,32 TL
SONUÇ ÖDENECEK TAZMİNAT: 1.338.638,99 TL
4. KONUYLA İLGİLİ 100 EMSAL YARGITAY KARARI ÖZETİ
Aşağıdaki kararlar, tazminat davalarında Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarını konu başlıklarına göre özetlemektedir.
A. "Gerçek Ücret" Araştırması Hakkında Kararlar
Yargıtay'ın temel ilkesi şudur: Nitelikli işçi asgari ücretle çalışmaz, bordroya itibar edilmez, emsal ücret araştırılır.
- Hayatın Olağan Akışına Aykırılık: Vasıflı işçinin asgari ücretle çalışması hayatın olağan akışına aykırıdır. (21.HD. 29.09.1998, 5889-6025)
- Ustabaşı/Usta: Ustabaşı veya usta enjeksiyon işçisi asgari ücretle çalışmaz. (9.HD. 03.10.2000, 8614-13106 / 21.HD. 20.04.2000, 2793-3117)
- Şoför: Ağır vasıta şoförünün ücreti meslek odasından sorulmalıdır. (9.HD. 16.06.2003, 457-11309)
- İnşaat Ustası: İnşaat ustası, kalıpçı, boyacı, demirci gibi ustaların ücretleri meslek kuruluşlarından sorulmalıdır, asgari ücret kabul edilemez. (21.HD. 06.10.2003, 7157-7456 / 21.HD. 27.06.2000, 3995-5128)
- İmzalı Bordro: İşçinin niteliğine göre bordro gerçeği yansıtmıyorsa, imzalı olsa bile bağlayıcı değildir. (9.HD. 28.01.1999, 17509-1065)
- Şantiye Şefi: Ücreti Ticaret Odasından sorulmalıdır. (9.HD. 11.06.2002, 2934-9698)
B. "Güç Kaybı" (Efor) ve Pasif Dönem Tazminatı
Yargıtay'a göre; sakat kalan işçi aynı maaşla çalışmaya devam etse bile tazminat alır. Çünkü diğerlerinden daha fazla efor sarf eder.
- Gelir Kaybı Yoksa Bile: İşçinin geliri düşmese bile, sakatlığı nedeniyle sarf ettiği "fazla efor" tazminat gerektirir. (HGK. 06.05.1983, 1983/9-237)
- %6 Maluliyet: Beden gücü kaybı %6 gibi düşük bir oran olsa bile efor tazminatı gerekir. (4.HD. 18.12.1974, 1974/5619)
- Pasif Dönem (Emeklilik): İşçi emekli olup yaşlılık aylığı alsa bile, günlük yaşamını sürdürürken (giyinirken, yürürken) zorlanacağı için pasif dönem tazminatı hesaplanmalıdır. (21.HD. 10.04.2008, 2007/20152)
- Memur: Maaşında eksilme olmayan memurun da efor tazminatı hakkı vardır. (4.HD. 11.06.1984, 5049-5511)
C. Destekten Yoksun Kalma (Ölüm) Tazminatı
Destek olmak sadece para vermek değildir; hizmet etmek, ev işi yapmak da destektir.
- Ev Kadını: Geliri olmayan ev kadını, ev hizmetlerini yaparak eşine destek olur. Ölümü halinde eşi tazminat isteyebilir. (4.HD. 22.09.1987, 5458-6726)
- Çocukların Desteği: Anne babanın zengin olması, ölen çocuklarının desteğine ihtiyaç duymadıkları anlamına gelmez. (4.HD. 21.10.2010, 2009/13638)
- Hizmet Yoluyla Destek: Yaşlılıkta yapılan bakım hizmeti veya toruna bakan anneanne destek sayılır. (15.HD. 02.07.1975, 1975/2313)
- Zengin Aile: Varlıklı ailenin çocuğu veya zengin birine verilen hizmet de destek kaybı yaratır. (11.HD. 06.12.1974, 1974/3301)
- Emekli Eş: Emekli eş, ev işlerine yardım ederek aile bütçesine katkı sağlar, destek sayılır. (4.HD. 06.04.2000, 1095-3151)
D. Öğrenci ve Çocuklar İçin Kazanç Hesabı
- Üniversite Öğrencisi: Gelecekteki geliri asgari ücret üzerinden değil, mezun olacağı mesleğin emsal ücretleri üzerinden hesaplanmalıdır. (ODTÜ öğrencisi örneği: 11.HD. 27.09.1993, 6543-5906)
- Destek Yaşı: Şehirdeki kız çocukları için destek yaşı genellikle 25 yaş (evlenme yaşı) olarak kabul edilir. (4.HD. 15.05.2007, 2006/7305)
Avukat Deniz Yüksel Kayseri Barosu