Bordro Hileleri Ve Gerçek Ücretin Gizlenmesi: Yargıtay Kararlarıyla Tespit Ve İspat Rehberi

İş hukukunda "bordro hilesi", işverenlerin vergi, sigorta primi ve tazminat yükünü azaltmak amacıyla resmi kayıtlarda gerçeğe aykırı beyanlarda bulunmasıdır. Bu durum, işçinin emeklilik maaşından kıdem tazminatına kadar gelecekteki tüm haklarını çalan sessiz bir hırsızlıktır.

Peki, maaşınızın düşük gösterilmesi, sahte mesai tahakkukları veya sürekli yapılan girdi-çıktılar karşısında haklarınız nelerdir? Yargıtay, imzalı bordrolara rağmen işçinin hakkını nasıl koruyor?

Bu rehberde, bordro hilelerinin türlerini, ispat yöntemlerini ve konuyla ilgili 30 kritik emsal kararı inceledik.

1. EN YAYGIN BORDRO HİLELERİ NELERDİR?

A. Ücretin Düşük Gösterilmesi (Gerçek Ücretin Saklanması)

Türkiye'de en sık karşılaşılan durumdur. İşçinin gerçek maaşı yüksek olmasına rağmen, bordroda asgari ücretveya daha düşük bir rakam gösterilir. Maaşın asgari ücretlik kısmı bankaya yatırılırken, geri kalan kısım elden (zarf içinde) ödenir.

• Hukuki Durum: Yargıtay, işçinin kıdemi, yaptığı işin niteliği ve mesleki tecrübesine bakar. Örneğin, 10 yıllık bir ustanın veya tır şoförünün asgari ücretle çalışması "hayatın olağan akışına aykırı" kabul edilir.
• İspat: Bu durumda bordrolar imzalı olsa bile "hile" (muvazaa) olduğu kabul edilir. Gerçek ücret; tanık beyanları ve meslek odalarından (Mühendisler Odası, Şoförler Odası vb.) sorulan emsal ücret araştırmalarıyla tespit edilir.

B. Sahte Fazla Çalışma Tahakkukları (Sembolik Ödemeler)

Bazı işverenler, işçi ileride "fazla mesai ücretimi almadım" diye dava açamasın diye, işçi hiç mesai yapmasa bile bordroya sembolik (örneğin ayda 2-3 saat) fazla mesai eklerler. Ya da işçinin ana maaşını düşürüp, aradaki farkı "mesai ücreti" gibi göstererek toplamda anlaşılan net rakamı öderler.

• Yargıtay'ın Bakışı: Eğer her ay standart, değişmeyen ve sembolik mesai süreleri yazılıyorsa bu bir hiledir. Bu durumda bordrodaki kayıtlar geçersiz sayılır ve tanıkla ispat yoluna gidilir.

C. Girdi-Çıktı Yapılması (Kıdem Bölme Hilesi)

İşçinin kıdem tazminatı hakkını sıfırlamak veya izin haklarını ötelemek için SGK'da işten çıkış yapılıp, ertesi gün veya kısa süre sonra tekrar giriş yapılmasıdır.

• Sonuç: Yargıtay bu oyuna gelmez. Aralıklı çalışmalarda işçinin gerçek bir istifa iradesi yoksa, tüm süreler birleştirilerek tek bir çalışma gibi kabul edilir ve kıdem tazminatı hesaplanır.

D. Görev Unvanının Yanlış Gösterilmesi

Nitelikli bir işçinin (mühendis, aşçıbaşı, operatör vb.) bordroda "beden işçisi", "temizlikçi" veya "büro elemanı" olarak gösterilmesidir. Amaç primleri düşük yatırmaktır. Mahkeme, işçinin kağıt üzerindeki unvanına değil, fiilen yaptığı işe bakar.

2. KONUYLA İLGİLİ 30 EMSAL YARGITAY KARARI

Aşağıdaki kararlar, Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemelerinin (BAM) yerleşik içtihatlarıdır.

A. Ücretin Düşük Gösterilmesi ve Gerçek Ücret Tespiti

1. Hayatın Olağan Akışına Aykırılık: Tır şoförü, vinç operatörü gibi nitelikli işçilerin asgari ücretle çalıştığının iddia edilmesi hayatın olağan akışına aykırıdır. Emsal ücret araştırması yapılmalıdır. (Yargıtay HGK, 09.03.2016, 2016/10-138 E, 2016/304 K).

2. Meslek Odası Verileri: Bordrodaki rakamlar şüpheliyse, işçinin kıdemi ve unvanına göre ilgili meslek odalarından emsal ücret sorulmalıdır. (Yargıtay 9.HD. 04.02.2014, E. 2012/2471).

3. Sendika Verileri: Emsal ücret araştırmasında sendikaların bildirdiği veriler de dikkate alınmalıdır. Sadece tanıkla ücret tespiti eksiktir. (Yargıtay 9.HD. 03.06.2014, E. 2012/14380).

4. İmzalı Bordroda Hile: İşçi vasıflıysa, bordro imzalı ve asgari ücretli olsa bile "muvazaa" (hile) iddiası mahkemece re'sen araştırılmalıdır. (Yargıtay 9.HD. 31.10.2016, E. 2016/3887).

5. Emsal İşçi Ücreti: Ücret hileliyse, emsal işçinin aldığı ücret esas alınarak hesaplama yapılır. (Yargıtay 9.HD. 16.02.2015, E. 2013/9424).

B. Sahte Fazla Çalışma ve Sembolik Tahakkuklar

6. Sembolik Tahakkuk (Hile): Dava açılmasını engellemek için yapılan sembolik mesai tahakkukları varsa, bu aylar hesaplamadan dışlanmaz, sadece bordroda görünen (ödenen) miktar mahsup edilir. (Yargıtay 9. HD. 25.01.2016, E. 2014/29434).

7. Tahakkuklu İmzalı Bordro (Kural): Hile yoksa ve bordroda mesai ücreti görünüyorsa, işçi bunun aksini (daha fazla çalıştığını) ancak yazılı delille ispatlayabilir. (Yargıtay 22. HD. 20.05.2014, E. 2013/12082).

8. Banka Kaydıyla Karşılaştırma: Bordro imzasız ama para bankaya yatmışsa, banka kayıtları esas alınır, ödenen miktar alacaktan düşülür. (Yargıtay 22. HD. 2014/26998).

9. Ücrete Dahil Fazla Mesai: Sözleşmede "mesai ücrete dahildir" yazsa bile, işçinin ücreti asgari ücret seviyesindeyse bu hüküm geçersizdir. (Yargıtay 22. H.D. 2014/25802).

10. Banka Kaydıyla İspat: Ücretin ödendiği iddiası bordro veya banka kaydıyla ispatlanmalıdır. İmzasız bordrolar delil sayılmaz. (Yargıtay 9.HD. 28.05.2012, 2010/9776 E).

C. Girdi-Çıktı ve Hizmet Süresi Hileleri

11. Girdi-Çıktı ve İşyeri Devri: Alt işverenlerin değişmesi ancak işçinin aynı yerde çalışmaya devam etmesi durumunda, yapılan girdi-çıktılar kıdemi sıfırlamaz. (Yargıtay 9.HD. 17.05.2012, E. 2010/10634).

12. Kıdem Birleştirme: İşçinin aynı işverene bağlı aralıklı çalışmalarında kıdem süreleri toplanır/birleştirilir. (Yargıtay 9.HD. 21.02.2012, E. 2009/43203).

13. Muvazaalı Alt İşveren: Kağıt üzerinde taşeron işçisi görünen ancak asıl işverenin işini yapan kişi, baştan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır. (Yargıtay 9. HD. 05.05.2011, E. 2009/13250).

14. Organik Bağ: Sorumluluktan kaçmak için şirketler arası transfer yapılan işçilerde, şirketler arası organik bağ varsa birlikte sorumluluk doğar. (Yargıtay 22. HD. 22.03.2012, E. 2011/12797).

15. Kıdemde Zamanaşımı: Aralıklı çalışmalarda iki dönem arasında 10 yılı aşan (yeni kanunda 5 yıl) boşluk varsa kıdem birleştirilemez. (Yargıtay 9.HD. 03.06.2021, E. 2021/5562).

D. Kayıt Tutma ve İspat Yükü

16. Kamu Kurumlarında Kayıt: Kamu işyerlerinde puantaj ve giriş-çıkış kayıtları esastır, bunların aksini iddia eden soyut tanık beyanına itibar edilmez. (Yargıtay 9.HD. 15.05.2012, E. 2012/16593).

17. İmzasız Bordro: İmzası bulunmayan bordrolar, ödemenin bankadan yapıldığı kanıtlanmadıkça delil niteliği taşımaz. (Yargıtay 9.HD. 28.05.2012, E. 2010/9776).

18. Puantaj Kayıtları: İmzalı puantaj kayıtları varsa tanık beyanlarına göre değil, bu kayıtlara göre hesaplama yapılır. (Yargıtay 22. HD. 2014/26998).

19. Gizli Primler: İşçiye ödenen primler bordroda görünmüyorsa ve tanıkla ispatlanıyorsa, bu tutarlar giydirilmiş ücrete eklenerek tazminat hesaplanır. (Yargıtay 9.HD. 23.09.2014, E. 2012/36446).

20. Ücretin İspat Yükü: Ücretin ödendiğini ispat yükü işverendedir. İspat edilemeyen ücret alacağı işçi lehine kabul edilmelidir. (Yargıtay 9.HD. 28.04.2014, E. 2012/8015).

E. Diğer Bordro ve Ödeme Hileleri

21. Yol Primi (Harcırah): Tır şoförlerine verilen sefer primi bordroda görünmese bile ücretin bir parçasıdır. (Yargıtay 22. HD. 15.12.2011, E. 2011/3546).

22. Sahte İbra: İş ilişkisi devam ederken (çalışırken) alınan ibranameler geçersizdir. (Yargıtay 9.HD. 15.2.2022, 1029/1771).

23. El Yazılı Belge: "Bordro sadeleştirmesi" adı altında ücretin düşürülmesini içeren belge esaslı değişiklik sayılmaz ama hile incelemesinde dikkate alınır. (Yargıtay HGK, E. 2023/310, K. 2024/2).

24. Bankaya Yatanın Mahsubu: Bordrolar hileli olsa bile bankaya yatan tutarlar, hesaplanan gerçek alacaktan düşülür. (Yargıtay 22. HD. 2014/26998).

25. Primli Çalışma: Primle çalışan işçinin fazla mesai ücreti sadece %50 zamlı kısım üzerinden hesaplanır. Bordroda bu ayrımın gizlenmesi hiledir. (Yargıtay 7. HD. 30.03.2016, E. 2015/5381).

26. Gece Çalışması: Gece çalışması 7.5 saati geçemez. Geçerse haftalık 45 saat dolmasa bile fazla mesai ödenir. (Yargıtay 7.HD. 13.05.2014, E. 2014/2475).

27. Hafta Tatili Hilesi: Bordroda hafta tatili ödenmiş görünse de işçinin fiilen çalıştığı ispatlanırsa, bordrodaki para "çalışılmadan ödenen yevmiye" sayılır, çalışma ücreti ayrıca ödenir. (Yargıtay 22 H.D. 2014/23997).

28. Kayıt Dışı Çalışma: SGK'ya hiç bildirilmeyen çalışmaların ispatında tanık, fatura, irsaliye gibi her türlü delil kullanılabilir. (9. Hukuk Dairesi 2010/22954).

29. Makam Şoförü/Kapıcı: "Kira vermiyorsun o yüzden maaş yok" denilmesi hukuka aykırıdır, en az asgari ücret üzerinden hesap yapılır. (Yargıtay 10. HD., E. 2024/3867).

30. Yabancı Dilde İbraname: İşçinin anlamadığı dilde (İngilizce vb.) düzenlenen feragat belgeleri ("Final Settlement" vb.) geçersizdir. (Yargıtay 9. HD., E. 2024/4555).

Avukat Deniz Yüksel

Kayseri Barosu